Türk Tarihi

İlk ve Orta Çağ'da Türk dünyası

YKS · AYT · AYT Tarih-2

⚡ Hızlı Özet

Asya Hun Hükümdarı Mete Han tarafından kurulan onlu sistem, Türk kara kuvvetlerinin temelini oluşturmuş ve dünyadaki birçok orduya örnek olmuştur.

Hap Bilgiler

Konunun en kritik bilgileri — hızlı tekrar için.

Asya Hun Hükümdarı Mete Han tarafından kurulan onlu sistem, Türk kara kuvvetlerinin temelini oluşturmuş ve dünyadaki birçok orduya örnek olmuştur.

Hem Asya hem Avrupa'da devlet kuran Avarlar, Hristiyanlığı kabul etmiş ve İstanbul'u kuşatan ilk Türk devleti olarak tarihe geçmiştir.

Yerleşik hayata geçen ilk Türk devleti olan Uygurlar, ahşap harfli matbaayı kullanmış, ilk yazılı hukuk kurallarını oluşturmuş ve Türk tiyatrosunun temelini atmışlardır.

Attila döneminde Doğu Roma İmparatorluğu ile imzalanan Margus Antlaşması ile Bizans vergiye bağlanmış ve Avrupa Hun Devleti üstünlüğünü kabul ettirmiştir.

Hristiyanlığı benimseyerek zamanla Türk kimliğini kaybeden Macarlar, dünyada ilk Türkoloji Enstitüsünü 1910 yılında Budapeşte'de kurmuşlardır. → Macarlar, Hun Türklerinin soyundan geldiklerini kabul ederek Türk kültür araştırmalarına öncülük etmişlerdir.

Büyük Bulgar Devleti'nin yıkılmasıyla batıya göç eden Tuna Bulgarları, Boris Han döneminde Hristiyanlığı kabul ederek zamanla Slavlaşmışlardır. → Hristiyanlığı seçen Türk boyları baskın nüfus içerisinde zamanla milli benliklerini kaybetmişlerdir.

Göktürkler, İpek Yolu kontrolü için önce Sasaniler ile anlaşıp Akhunları yıkmış, daha sonra Sasanilere karşı Bizans ile ittifak kurmuşlardır. → Göktürkler, Bizans İmparatorluğu'na elçi gönderen ilk Türk devletidir.

Maniheizm inancı ve yerleşik hayatın etkisiyle Uygurlar, tapınak duvarlarına fresk adı verilen duvar resimleri yapmış ve minyatür sanatının ilk örneklerini vermişlerdir. → Uygurlar, Türk mimarisi ve resim sanatının temellerini atmışlardır.

Eski Türk devletlerinde ordu-millet anlayışı gereği eli silah tutan herkes asker kabul edilirken Hazarlar, bünyesinde ücretli asker barındıran tek eski Türk devletidir. → Hazarlar, kurulduğu bölgedeki ticari canlılık sayesinde paralı askerlik sistemini finanse etmişlerdir.

Gök Tanrı inancına sahip eski Türklerde cennet uçmağ, cehennem tamu, din adamları ise şaman veya baksı olarak adlandırılmıştır. → Türklerde ölen kişinin ardından düzenlenen yuğ adı verilen cenaze törenlerinde sagu adı verilen ağıtlar yakılmıştır.

Karluklar, 751 Talas Savaşı'nda Abbasilerin yanında yer alarak Çinlilerin yenilmesini sağlamış ve İslamiyet'i kabul eden ilk Türk boyu olmuşlardır. → Karluklar bir devlet değil, boy düzeyinde İslamiyet'i ilk benimseyen topluluktur.

İtil Bulgar Devleti, Almış Han döneminde İslamiyet'i resmi din olarak kabul eden ilk Türk devletidir. → Doğu Avrupa'da kurulan bu devlet, Karahanlılardan önce İslamiyet'i kabul etmiştir.

Türgiş Hükümdarı Baga Tarkan kendi adına madeni para bastıran ilk Türk hükümdarıdır. → Türgişler, Emevi ordularıyla mücadele ederek İslamiyet'in Orta Asya'da yayılmasını bir süre engellemişlerdir.

Uygur Devleti'ni yıkarak Ötüken merkezli devlet kuran Kırgızlar, dünyanın en uzun sözlü edebiyat eseri kabul edilen Manas Destanı'nı Türk kültürüne kazandırmışlardır.

Çin hakimiyetine son vererek İkinci Göktürk Devleti'ni kuran Kutluk Kağan'a devleti derleyen anlamına gelen İlteriş unvanı verilmiştir. → Bu dönemde görev yapan Vezir Tonyukuk ise Türk tarihinin bilinen ilk veziri ve tarihçisidir.

Eski Türk toplum yapısı küçükten büyüğe oguş, urug, boy, bodun ve il şeklinde sıralanmıştır. → Bu sıralamada il kavramı doğrudan siyasi bir teşkilat olan devleti temsil etmektedir.

Eski Türk devletlerinde hükümet işlerini yürüten kurula ayukı, hükümetin başındaki görevliye ise aygucı denirdi. → Bakan konumındaki devlet görevlileri ise buyruk olarak adlandırılmıştır.

Eski Türklerde kurgan adı verilen mezarlara kişisel eşyaların konulması ve mezar başlarına balbal dikilmesi ahiret inancının göstergesidir.

Eski Türk devletlerinde devlet meselelerinin görüşüldüğü kurultay, hakanın kararlarını sorgulama ve yeni hükümdarı seçme yetkisine sahiptir. → Bu durum kurultayın sadece bir danışma meclisi olmadığını, aynı zamanda karar organı olarak da görev yaptığını gösterir.

Eski Türklerde devleti yönetme yetkisinin Tanrı tarafından hükümdar ve ailesine verildiğine inanılmasına kut anlayışı denir. Kut anlayışı nedeniyle hanedanın tüm erkek üyelerinin tahtta hak iddia etmesi, Türk devletlerinin kısa sürede parçalanmasına zemin hazırlamıştır.

Balamir önderliğinde Hunların batıya hareketiyle başlayan Kavimler Göçü, Roma İmparatorluğu'nun ikiye ayrılmasına ve Avrupa'nın etnik yapısının şekillenmesine yol açmıştır. → Bu gelişme İlk Çağ'ın sona erip Orta Çağ'ın başlamasına neden olan evrensel bir olaydır.

Göktürk Devleti'nde ülke doğu ve batı olmak üzere iki idari bölgeye ayrılarak yönetilmiştir. Doğu kanadında asıl hükümdar bulunurken, batı kanadı hükümdarın kardeşi tarafından yabgu unvanıyla idare edilmiştir. → Bu sistem yönetim kolaylığı sağlasa da merkezi otoriteyi zayıflatmıştır.

İkinci Göktürk Devleti döneminde dikilen Orhun Abideleri, Türk tarihinin ve edebiyatının bilinen ilk Türkçe yazılı belgesidir. Yazıtlarda hakanın halkı doyurması ve giydirmesinden bahsedilmesi, eski Türklerde sosyal devlet anlayışının varlığını gösterir.

Bögü Kağan döneminde Maniheizm dinini benimseyen Uygurlar, bu inancın etkisiyle yerleşik hayata geçen ilk Türk devleti olmuştur. Yerleşik yaşamla birlikte mimari ve matbaa kullanımı gelişmiş, ancak toplumun savaşçılık özelliği zayıflamıştır.

Museviliği kabul eden ilk ve tek Türk devleti olan Hazarlar, ülkelerinde farklı dinlerin ibadet özgürlüğünü korumuştur. Sağlanan bu hoşgörü ve güvenlik ortamı sayesinde Doğu Avrupa'da Hazar Barış Çağı olarak bilinen dönem yaşanmıştır.

Bizans ordusunda paralı askerlik yapan Peçenekler ve Uzlar, Bin yetmiş bir Malazgirt Savaşı sırasında Büyük Selçuklu tarafına geçerek savaşın sonucunu belirlemişlerdir. → Peçenekler teşkilatlı bir devlet kuramamış, boylar halinde yaşamışlardır.

Eski Türklerde toplumsal hayatı ve devlet düzenini düzenleyen yazısız hukuk kurallarına töre denir. Hükümdar dahil herkesin töreye uymak zorunda olması, eski Türk devletlerinde hukukun üstünlüğü ilkesinin geçerli olduğunu doğrular.

Konuyu Uygulamada Pekiştir

İlk ve Orta Çağ'da Türk dünyası için 40+ Çıkmış & Özgün Soru

Açıklamalı çözümler, Spaced Repetition tekrar algoritması ve her doğru cevapta +10 XP kazanımı.

Hemen Çöz (+30 XP) ⚡

Örnek Sorular

Doğru cevap ve açıklamalı çözüm efor uygulamasında — reklamsız ve ücretsiz.

1. Asya Hun Devleti Hükümdarı Mete Han, Çin'i askerî açıdan mağlup ederek büyük bir baskı altına almasına rağmen Çin topraklarını doğrudan ilhak etmemiş; Çin'i sadece vergiye bağlayıp Türk nüfusunun bozkırdaki geleneksel yaşam alanında kalmasını sağlamıştır. Mete Han'ın bu politikayla temel olarak aşağıdakilerden hangisini amaçladığı savunulabilir?

ATürk boyları arasında siyasi birliği kalıcı hâle getirmeyi
BTürk toplumunun kalabalık Çin kültürü içinde asimile olmasını önlemeyi
Cİpek Yolu üzerindeki ticari denetimi tamamen Çinli tüccarlara devretmeyi
DÇin'in yerleşik yönetim teşkilatını Hun devlet mekanizmasına aynen entegre etmeyi
EGök Tanrı inancını Uzak Doğu coğrafyasında resmî din olarak yaygınlaştırmayı