Yükleminde olumsuzluk eki veya edatı bulunmadığı halde ne... ne... bağlacı ya da soru yoluyla olumsuz yargı bildiren cümlelerdir. → Bu yapılar biçimsel olarak olumlu görünse de kattığı anlam bakımından olumsuzdur.
Cevap alma amacı taşımayan, yalnızca onaylatma, sitem veya şaşma gibi duyguları belirtmek için kurulan cümlelere sözde soru cümlesi denir. → Sözde soru cümlelerinin de sonuna soru işareti konulması zorunludur.
Ki bağlacı kullanılarak iki yargının birbirine bağlandığı ve yan cümlenin temel cümleden sonra geldiği yapılara ki'li birleşik cümle denir. → Ki bağlacından sonra gelen bölüm genellikle temel cümlenin nesnesi görevindedir.
Yüklemi cümlenin sonunda yer almayan cümleler devrik cümledir; yüklemi hiç söylenmemiş cümleler ise eksiltili cümledir. → Devrik cümlelerde yüklem var olduğu için bu cümleler eksiltili cümle ile karıştırılmamalıdır.
İki virgül veya iki kısa çizgi arasında yer alan ve cümleden çıkarıldığında anlamı bozmayan ara sözler veya ara cümleler birleşik cümle yapısı oluşturmaz. → Ara cümleler temel cümlenin yapısını değiştirmeyen bağımsız açıklamalardır.
İçinde fiilimsi bulunan cümleler yapısınca girişik birleşik cümledir ve cümledeki fiilimsi sayısı yan cümle sayısını verir. → Yan cümle, temel cümlenin herhangi bir ögesi konumunda bulunabilir.
Cümlede olumsuzluk eki veya edatı bulunduğu halde cümlenin olumlu bir yargı bildirmesidir. → Seni anlamıyor değilim cümlesi biçimce olumsuz görünse de anlıyorum anlamına geldiği için anlamca olumludur.
Virgül veya noktalı virgülle ayrılan en az iki cümlenin ortak bir öge paylaşmasına bağımlı sıralı cümle denir. → Özne, nesne, tümleç veya yüklem ortaklığı bulunabilir.
Aralarında anlam bağı olan cümleler bağlaçlarla bağlanırsa bağlı cümle, virgül veya noktalı virgülle ayrılırsa sıralı cümle olur. → Bağlacın iki ögeyi mi yoksa iki ayrı cümleyi mi bağladığına dikkat edilmelidir.
Yüklemi söylenmemiş, yargısı tamamlanmamış cümlelere eksiltili cümle denir. → Ek-fiil eki düşmüş isim cümleleri yüklemi bulunduğu için eksiltili cümle sayılmaz.
Bir cümlenin başka bir cümle içinde doğrudan aktarma sözü olarak yer alıp genelde nesne görevini üstlenmesine iç içe birleşik cümle denir. → Aktarılan cümle tırnak içinde verilebilir veya virgülle ayrılabilir.
Fiil çatısı özellikleri yalnızca fiil cümlelerinde incelenir, yüklemi isim veya isim soylu olan cümlelerde çatı aranmaz. → Sorularda öncelikle yüklemin türünü belirlemek zaman kazandırır.
Yan cümlesi -se / -sa dilek-şart ekiyle kurulan ve temel cümleye şart anlamı katan yapılar şartlı birleşik cümledir. → Şartlı yan cümle temel cümlenin genellikle zarf tümleci görevindedir.
Yüklemi fiilimsi olan cümleler, yüklemin türüne göre fiil cümlesi değil isim cümlesi kabul edilir. → Fiilimsiler ek-fiil alarak yüklem olduklarında isim soylu sözcük sayılırlar.
Aralarında anlam ilişkisi bulunan fakat hiçbir öge ortaklığı olmayan sıralı cümlelere bağımsız sıralı cümle denir. → Bu cümlelerdeki her bir yargının öznesi, nesnesi ve tümleçleri birbirinden tamamen bağımsızdır.
Tek bir yükleme sahip olan ve içerisinde hiçbir fiilimsi veya yan cümle barındırmayan cümleler yapısınca basittir. → Cümlenin sözcük sayısı bakımından uzun olması onun birleşik cümle olduğunu göstermez.
Sesteş veya kökdaş kelimelerin yüklem olduğu cümlelerde yüklemin türünü belirlemek için sözcüğün cümledeki anlamına bakılmalıdır. → Ulaşmak anlamındaki var sözcüğü fiil cümlesi, mevcut anlamındaki var sözcüğü ise isim cümlesi oluşturur.
Bir birleşik cümlede yer alan fiilimsi, şart eki ve doğrudan aktarma sözü sayısı toplam yan cümle sayısını verir. → Temel cümlenin yüklemi yan cümle sayısına dahil edilmez.
Fiil cümlelerinde vurgu yüklemden hemen önceki ögenin üzerindeyken, isim cümlelerinde vurgu doğrudan yüklemin kendisindedir. → İsim yükleminden önce hangi sözcük gelirse gelsin vurgu yüklemde kalır.
Bağlı cümle oluşabilmesi için bağlacın iki ayrı yüklem arasında yer alması gerekir. → Paragraf veya cümle başında yer alan ama veya fakat gibi bağlaçlar bağlı cümle yapmaz.
İsim cümlelerinin olumsuzunu yapan değil edatı tek başına yüklem olarak alınamaz. → Cümle ögelerine ayrılırken değil edatı kendinden önceki sözcük grubuyla birlikte tek yüklem kabul edilir.
Girişik birleşik cümlelerde fiilimsinin içinde yer aldığı öbek yan cümledir ve bu yan cümle temel cümlenin öznesi, nesnesi veya tümleci olabilir. → Yan cümlenin görevi sorulduğunda fiilimsi grubunun hangi öge olduğuna bakılır.
İçinde virgüller bulunan en az iki bağımsız cümle birbirine bağlanırken araya virgül yerine noktalı virgül konur. → Noktalı virgül kullanılması cümlenin sıralı cümle yapısını bozmaz.
Yüklemi sonda bulunan cümleler kurallı cümledir. Yüklemden sonra gelen de veya ki gibi bağlaçlar ile mi edatı cümlenin kurallı olma niteliğini değiştirmez. → Yüklemden sonra edat veya bağlaç gelmesi cümleyi devrik yapmaz.
İsim cümlelerinde yüklem çoğunlukla tek bir sözcükten değil; isim tamlaması, sıfat tamlaması veya deyim gibi sözcük gruplarından oluşur. → Bu sözcük öbekleri ögelerine ayrılırken bölünmez ve tamamı tek yüklem sayılır.
Yüklem dışında fiilimsi içermeyen ve tek yüklemi fiilimsi olan cümleler yapıca birleşik değil basit cümledir. → Yüklemdeki fiilimsi yan cümle değil, temel cümlenin kendisidir.
Fiillere gelen olumsuzluk eki ma me fiilimsi eki değildir ve yan cümle oluşturmaz. → "Bu saatte dışarı çıkma." cümlesindeki çıkma sözcüğü olumsuz fiildir, fiilimsi olmadığı için cümle basit yapılıdır.
Mı mi soru edatı cümleye zaman veya şart anlamı kattığında zarf-fiil gibi işlev görerek yan cümle oluşturur. → "Güneş battı mı soğuk başlar." cümlesinde battı mı yapısı yan cümledir.
Sa se şart eki temel cümlenin yükleminde yer aldığında yan cümle oluşturmaz ve cümleyi şartlı birleşik cümle yapmaz. → "Keşke sen de bizimle gelsen." cümlesinde gelsen yüklemdir, yan cümle olmadığından yapı basittir.
Ken eki sadece fiillere geldiğinde fiilimsi oluşturur; isimlere geldiğinde sözcüğü zarf yapsa da fiilimsi sayılmaz ve yan cümle kurmaz. → "Gençken çok kitap okurdum." cümlesinde gençken sözcüğü yan cümle oluşturmaz.
Hem hem veya ya ya gibi tekrarlı bağlaçlar cümledeki ögeleri bağladığında bağlı cümle oluşmaz; bağlı cümle için bağlacın iki ayrı yüklemi bağlaması gerekir. → "Hem roman hem öykü okur." cümlesi bağlı değil basit cümledir.
İse sözcüğü cümleye şart anlamı katmayıp karşılaştırma sağladığında bağlaç görevindedir ve şartlı birleşik cümle oluşturmaz. → "Ahmet çalışkandır, kardeşi ise tembeldir." cümlesinde ise karşılaştırma bağlacıdır.
Fiilimsi eki aldığı halde kalıplaşarak kalıcı isim olan sözcükler eylem anlamını yitirdiği için fiilimsi sayılmaz ve yan cümle oluşturmaz. → "Masa üzerindeki çakmak bozuktu." cümlesinde çakmak sözcüğü yan cümle değildir.
İç birleşik cümlelerde cümlenin türü, kurallılığı veya çatısı belirlenirken alıntı yapılan iç cümle değil, temel cümlenin yüklemi esas alınır. → "Hava çok güzel, dedi." cümlesi temel yüklemi olan dedi sözcüğüne göre fiil cümlesidir.